چند روزی تا نوروزبل ، مبدا آغاز سال جدید در تقویم گیلکی باقی مانده است. همین نزدیکی به نوروزبل بهترین بهانه بود تا به دیدار استاد صفر رمضانی برویم. محقق ، پژوهشگر و موسیقی دان گیلانی که سالهاست برای زنده نگهداشتن آیین و سنن مردم گیلان تلاش میکند . عموصفر دوست داشتنی همیشه و در […]

چند روزی تا نوروزبل ، مبدا آغاز سال جدید در تقویم گیلکی باقی مانده است. همین نزدیکی به نوروزبل بهترین بهانه بود تا به دیدار استاد صفر رمضانی برویم. محقق ، پژوهشگر و موسیقی دان گیلانی که سالهاست برای زنده نگهداشتن آیین و سنن مردم گیلان تلاش میکند .

عموصفر دوست داشتنی همیشه و در همه حال شاد و سرزنده هست و همصحبتی با او آنقدر دلنشین است که ساعتها زمان هم بگذرد باز  دوست داریم بشنویم.

از همه مشکلات و کم لطفی هایی که همواره به او و جامعه فرهنگ و هنر وارد شده ، بی توجهی به فرهنگ گیلان و … صحبت کردیم

آنچه میخوانید خلاصه ای از گفتگوی چندساعته ما با عموصفر است که با محوریت نوروزبل منتشر میشود.

 

به عنوان اولین سوال ، برایمان بگویید نوروزبل چیست

عنوان نوروزبل یعنی آتش نوروزی و آغاز سال جدید تقویم گیلکی یا گالشی است . دوازده ماه داریم که از نوروزما شروع میشود . کورچ ما ، اریه ما ، تیرما ، یوردال ما ، شریرما ، امیرما ، آوَل ما ، سیاما ، دیاما ، ورفنه ما و اسفندارما است.

نوروزبل آیینی بود که از دیرباز مردم در کوهستان ها ابن جشن را زنده نگه میداشتند . این مراسم از حدود ۱۲ هزار سال پیش در فرهنگ و آیین گیلانی قدمت دارد . سالهای سال پیش از وجود زرتشت این آیین در گیلان برگزار میشده .مردم کوهستان های گیلان همچنان معتقد به گاهشمار هستند و همیشه شامگاه ۱۶ یا ۱۷ مرداد براساس اطلاعات نجومی مبدا سال تقویم گیلکی محسوب میشود.

اغلب تقویم ها ساختار تاریخی دارند مثل عامل الفیل و … ولی تقویم دقیق تر تقویمی است که براساس نجوم و رصد مشخص شود و تقویم گیلکی براساس موقعیت شرق به غرب زمین و خورشید مشخص شده است . در ۱۷ مرداد ماه آغاز نوروز گالشی یا گیلکی دقیقا ۱۵۹۱ سال پیش به عنوان نقطه اعتدال تابستانی به عنوان مبدا گاهشمار یا گیلک شمار مشخص شده .

در تقویم خیام نیز همین بحث اعتدال مطرح است . ۵ روز اضافه تقویم گیلکها هم به عنوان پنجیک مشخص و لحاظ شده . البته در برخی جاها به عنوان خمسه مسترقه هم نام برده شده که اساس درستی ندارد .

از ۱۵۹۱ سال پیش مردم اعتدال را در ۱۷ مرداد در قلب اسد مشخص کردند . در این روز بل یعنی آتش روشن میکردند که به معنای پاک دامنی است . در تمام ادیان آتش مورد تقدیس است و این روشن کردن آتش به معنای آتش پرستی و زرتشتی بودن نیست . گیلانی ها هرگز آتش پرست نبوده اند و هیچ یک از سران و فرمانروایان گیلان زرتشت نبوده اند.  ولی آتشگاه داشتند چون آتش را به عنوان یکی از عناصر چهارگانه طبیعت احترام میگذاشتند

گیلانی ها در دوره اعراب هم فتح نشدند پس میتوان ادعا کرد که مستقیما شیعه شدند و این زرتشتی بودن این ایین ها کاملا رد میشود

دین گیلانی ها مهری بود و از مهری مستقیما شیعه شدند .۱۲ امام شیعه در مقابل ۱۲ قدیسه مهری ها ، هفت روز هفته ، ۵ تن آل ابا همه اینها  نزدیکی آیین مهری و شیعه را مشخص میکند .

سرزمین گیلان برای همه ناشناخته بود . فردوسی در شاهنامه هم گیلان و مازندران را سرزمین دیو ها نام برد . در دوره اعراب و حتی اسکندر و مغول ها هم نتوانستند گیلان را فتح کنند . حتی وقتی قدرت گیلان از کوه به جلگه هم آمد چندصدسال طول کشید تا به حکومت صفویه بپیوندد.

گیلان هرگز قبایلی نبود ولی احترام به بزرگتر و پیرها همیشه رواج داشته همچنان که این تفکر جمعی هنوز هم وجود دارد  گیلانی ها همیشه نگاه به اسمان داشتند و یکتا پرست بودند . استاد عبدالرحمان عمادی مردم گیلان را علی العرش میخواند . مردمی که هرگز خدایان دیگری نداشتند . قدیسه ها را محترم میدانستند چون در اختیارخداوند بودند همین نزدیکی بین این آیین ها و اسلام بود که گیلانی ها را به سمت شیعه کشاند.

همه اینها دلایلی ست که نشان میدهد ما نمیتوانیم زرتشت باشیم. حتی اعتقاد دارم زرتشت در حال جعل نوروزبل به نفع خودش است . این آتش ، آتش پرستی نیست . همانطور که زرتشتی ها اسلام را مهاجم به خودشان میدانند ما نیز زرتشت را مهاجم به آیین خودمان میدانیم

در زندگی روزمره گیلان نوروزبل چه جایگاهی دارد

 

مردم هنوز هم به شکل هایی گالش شمار را حفظ کرده اند . در همین ایام علف ها بریده میشوند . علم واچینی چند روز قبل از همین ایام برگزار میشود . فندوق ها در کوهستان همین ایام میرسند . حتی برنج بری در جلگه هم در همین زمان است .به طور کلی  ماحصل اتفاقات جدی کوه و گالش در همین ایام است.

به این گاهشمار ، گاهشمار خراجی نیز میگویند . خلفای حاکم در ابتدا براساس ماه قمری خراج میگرفتند. ماه های قمری هر سال ده روز عقب میرود تا به زمانی میرسید که زمان خراج با زمانی که کشاورز هنوز محصولی بدست نیاورده همزمان میشد . در چندین دوره این اتفاق می افتاد نهایتا یکی از خلفا تقویم خراجی را براساس تقویم گیلکی لحاظ کرد.

نوروزبل در طول سالها کنار رفته بود دوباره فعال شده ؟ چه شد که از ذهن مردم کنار رفت ؟

توسعه اقتصادی و فرهنگی باعث شد یک سری اتفاقات از بین برود. مثل مکانیزه کردن برنج که بسیاری از آداب و سنن را تغییر داد . آوازهای مختلف جشن ها و رسومی که در دروان دروی برنج در مزارع انجام میشد ولی مکانیزه شدن کشاورزی این آداب و رسوم را از بین برد . نوروز بل هم همین طور بود . دامداران کوهستان برگزار کنندگان اصلی این مراسم بودند . در حال حاضر چقدر دامدار در کوهستان داریم؟ در طول این سالها محدوده های دامداری را تقویت نکردیم و به نوعی چون چوپانی و دامداری در کوهستان از بین رفت عملا این مراسم هم از ذهن ها پاک شد. اولین بار توسط آقای هومن این قضیه را پی بردیم  از مردم کوهستان هم تحقیق کردیم و متوجه شدیم چنین مراسمی برگزار میشد. سال اول با کمک آقای امیر حسن پور، نیما مجتهد ، مهدی محمدی و … توانستیم در روستای ملکوت این مراسم را برگزار کنیم . وقتی شروع به کار کردیم دیدیم که مردم کوهستان در حافظه شان این رسوم را داشتند و به صورت خودجوش خودشان بسیاری از رسوم را در نوروزبل آن سال اجرا کردند.

سالهای بعد میراث فرهنگی هم ورود کرد بسیاری واقعیت ها را برگزار نکرد تغییرات عمده ای در روش اجرای مراسم بوجود آورد . پولهایی را خرج کرد . حتی به صورت معنوی هم به آیین آسیب زد. مثل سایر جشنواره ها که چهره واقعیش را تغییر داد.

میراث فرهنگی باید متولی باشد چه میشود که به ایین ها آسیب میزند

میراث به جای حفظ پایه های فرهنگی نگاه اقتصادی به این آیین ها و مراسمات دارد و وسیله ای برای درامد زایی قرار میدهد . باید این تفکر را فراموش کند و فقط به باورهای مردمی تکیه کند .  سالها نوروزبل را با مشکلات زیاد برگزار کردیم در زیاز ، ملکوت ، دیلمان و جاهای مختلف . ما دلمان برای فرهنگ و باورهایمان میسوزد و ازادانه با احترام به همه این مراسم را برگزار میکنیم.

انتظار داشتیم در طول این سالها میراث حداقل تشکر کند . من از خودم و خانواده ام هزینه کرده ام ولی دیده نشده . هرگز هم به این قضیه نگاه مادی نداشته ام . امسال هم گروه های موسیقی  و تئاتر از جاهای مختلف  می ایند  همه با هزینه های شخصی خودم . میراث برخلاف تمام این کارها همچنان کارشکنی میکند . مدیرکل میراث فرهنگی تمام زحمات این سالها را نمیبیند و میگوید امسال اولین سال است که نوروزبل برگزار خواهد شد . و تمام این زحمات را ندیده میگیرد .

امسال نوروزبل ثبت شده ، تفاوت نوروزبل ثبت شده و ثبت نشده در چیست

 

مهمترین تفاوت ، در اجرایی شدن آن است . نوروزبل با نظارت مستقیم مسئولین برگزار خواهد شد و مورد تایید خواهد بود

همچنین این ثبت باعث میشود راه برای پژوهش جدی در این زمینه باز شود . ما به شدت به دنبال پژوهش درباره این آیین هستیم تا با فراگیر کردن آن بتوانیم در سال های بعد در سراسر گیلان این جشن را برگزار کنیم. با توجه به اینکه در چند سال آینده نوروزبل با ایام محرم و صفر همزمان خواهد شد بتوانیم در جهت حفظ شئونات عزادارای امام حسین در کنفرانس ها و همایش های استانی و کشوری این آیین را زنده نگهداریم

نوروزبل یکی از هزاران سنت و آیین فرهنگ گیلان است که باید بیش از پیش مورد توجه و تحقیق قرار گیرد.

با توجه به اینکه جشن نوروزبل امسال به طور موازی در دیلمان هم برگزار میشود ، تلاشی برای برگزاری این مراسم در جاهای دیگر استان ندارید

ما از فراگیر شدن جشن نوروزبل استقبال میکنیم حتی پیشنهاد داریم از ۱۵ مرداد تا ۳۰ مرداد در سراسر گیلان بتوانیم این جشن را به طور کامل اجرا کنیم ولی این نحوه برگزاری نوروزبل در دیلمان باعث جدایی دل ها میشود. میراث فرهنگی در سالهای گذشته فقط تماشاگر کارهای ما بوده ولی امسال خودش مدعی اجرای مراسم نوروزبل است حتی مدعیست اولین جشنواره نوروزبل برگزار خواهد شد . این مراسم باید مردمی و توسط مردم برگزار شود و نهاد ها و سازمانها به خصوص میراث فرهنگی به عنوان متولی فرهنگ استان حامی مادی و معنوی جشن ها باشد.

 

در پایان سخنی اگر دارید بفرمایید

 

آرزو دارم نوروز بل جشنواره ای برای سراسر گیلان باشد و تقویم اجرایی برای آن نوشته شود و در سراسر گیلان برگزار شود. نوروزبل و همه باورهای گیلانی از دل مردم این دیار بیرون آمده و هرچقد عمیقتر معرفی شود به پابرجا تر شدن قوم بیشتر کمک میکند. در زمینه فرهنگ در گیلان کم کاری های زیادی صورت گرفته . دوست دارم آرشیو خودم را در معرفی سنن و آیین گیلان در اختیار صداوسیما قرار دهم و باهمکاری هم این باورها را به مردم معرفی کنیم . میتوانیم اثری جاودان تولید کنیم.

مردم هم در طول همه این سالها کمک کردند حمایت کردند و ما هم سعی کردیم همواره هر حرفی میزنیم از دل مردم باشد.