آنچه لازم است از « چهارشنبه سوری » بدانیم ، در چهار شماره به خدمت عزیزان اهل دانش تقدیم می دارم . باشد که مقبول افتد . . .

شماره یک :
این جشن که نشان دهنده ویژگی فرهنگی و هویت ملی و قومی ماست ، یکی از جشن های دیرپای استقبال ایرانیان ازعیدنوروز و بهار است .
مردمان گذشته با افروختن آتش که نماد روشنی و طراوت و زندگی بود ، باتاریکی ، سردی و سیاهی زمستان وداع کرده وبه بهار خوشآمد می گفتند .
درحقیقت آغاز آیین نوروزی ایرانیان ، باجشن چهارشنبه سوری مطالب ضدونقیضی بیان شده است ، اما اکثر پژهشگران و محققان ، چهارشنبه سوری را مربوط به دوران ایران باستان دانسته و ریشه های آنرا به قبل از ورود اسلام به ایران بازمی گردانند ..
« هانری ماسه » خاورشناس و ایران شناس فرانسوی دراین باره می نویسد : « این رسم شاید یادگار دین زرتشت باشد وجهانگردان قدیم به آن اشاره نموده اند ».
« جعفرشهری باف » نویسنده و تهران پژوه ، در کتاب « طهران قدیم » می نویسد :« تصور عامه براین بود که دراین شب بوده که شعاع نور ربوبیّت در کوه طور برموسی (ع) ظاهر می شود . در این شب بوده که آتش نمرود بر ابراهیم خلیل (ع) گلستان می شود . در این شب بوده که آهن در دست داوود نبی نرم می شود . در این شب بوده که زرتشت به پیغمبری رسیده ودراین شب بوده که مزدکیان نابود می شوند » .
در باب اینکه چرا چهارشنبه آخرسال برای برگزاری چنین جشنی انتخاب شده است ، آری تفاوتی وجود دارد . . .
شماره دو :
« دکترمهردادبهار » پژهشگرواسطوره شناس عقیده دارد که برگزاری این مراسم در شب چهارشنبه آخرسال شاید به دلیل عدد ۴ و معرف چهارفصل سال باشد که براین اساس آخرین چهارشنبه از آخرین فصل سال روزی برای آغاز جشن و سرور در نظر گرفته شده است .
« آدام اولیأ ریوس » جهانگرد آلمانی که در دوره حکومت « شاه صفی » جانشین « شاه عباس اول » به ایران سفرکرده ، درباره چهارشنبه سوری در سفرنامه خود می نویسد : « چهارشنبه سوری ایرانی ها یعنی آخرین چهارشنبه سال که به عقیده آنها بدترین روزهای سال به شمار می رود و بنابرآنچه از پیشینیان آنها روایت شده و خودشان تجربه کرده اند ، دراین روز هیچ شانس نداشته و روز خوبی برای هیچ کس به شمار نمی آید به همین جهت بیشتر مردم دست ازکار می کشند و دکان ها را می بندند .
از خانه کمتر خارج شده و حتی المقدور کمتر حرف می زنند » .
از نظر لغوی نیز واژه سور که به معنای سرخ است احتمالاً اشاره ای به سرخ بودن آتش و آتش افروزی در این شب دارد که به اعتقاد « آرتورکریستین سن » مستشرق دانمارکی این گیراندن آتش برای دفع شر و شرارت دیوان ، ددان و شیاطین بوده است .
« سعیدنفیسی » ادیب و تاریخ نگار نیز سور را به معنای عیش و عشرت و جشن به کار برده است . . .
شماره سه :
درشاهنامه حکیم فردوسی آمده است که ؛ « سیاوش » یکی ازمظلوم ترین چهره های شاهنامه است که وقتی زن پدرش « سودابه » به او دل بست هرگز به مکر نامادری گرفتار نشد . . . تا اینکه این جسارت به گوش پدرش « کیکاووس » رسید و شدیداً مورد خشم او گردید .
سیاوش ازپدر خواست تابرای اثبات پاکی و بیگناهیش از هفت تونل آتش گذر کند و اگر سالم بیرون آمد ، آنرا دلیل بی گناهیش بداند . این آزمون آتش در آخرین سه شنبه ( بهرام شید ) سال انجامید و او سرفرازانه بیرون آمد .
به دستور پدر قرار شد که فردایش یعنی چهارشنبه ( بهرام شید ) در وسط میدان اصلی شهر سوری به کُلّ مردم بدهد که شد چهارشنبه سوری . . .
واین روز جشن ملی شناخته شد . وما هم واپسین سه شنبه را به یاد پاکی و انسانیت ، با پریدن ازروی آتش جشن می گیریم . . . چهارشنبه سوری در حقیقت نشانی از پاکی ایرانیان است . این جشن به این زیبایی ، فلسفه زیبایی دارد ، ایران پُرمهر چنین است . . .
شماره چهار :
زرتشت فرمود ؛
که سوزانید بدی را در آتش
تا ز آتش برون آید نیکی
آیین های چهارشنبه سوری به شرح زیراست :
الف – افروختن آتش ؛
عنصر بنیادین آیین جشن چهارشنبه سوری ، عنصر آتش است . درمناطق گوناگون ایران در شب چهارشنبه سوری گاه سه کپه آتش، به نشانه سه پند بزرگ ایرانیان باستان ؛ اندیشه نیک ، کردارنیک و گفتارنیک .
ویا هفت کپه آتش ، به نشانه هفت امشاسپندان فراهم می کنند .
ب- فال گوشی و گره گشایی ؛
یکی از رسم های چهارشنبه سوری است که درآن دختران جوان نیّت می کنند ، پشت دیواری می ایستند و به سخن رهگذران گوش فرامی دهند و سپس باتفسیر این سخنان پاسخ نیّت خود را می گیرند .
ج – آجیل مشکل گشا ؛
درگذشته پس ازپایان آتش افروزی ، اهل خانه و خویشاوندان گردهم می آمدند و آخرین دانه های نباتی مانند ؛ تخم هندوانه، تخم کدو ، پسته، فندق،بادام،نخود،تخم خربزه،گندم و شاهدانه را که از ذخیره زمستان باقی مانده بود ، روی آتش مقدّس بو داده و با نمک تبرّک می کردند و می خوردند .
آنان براین باور بودند که هرکس از این معجون بخورند ،

نسبت به افراددیگر مهربان تر می گردد و کینه و رشک از وی دور می گردد .
امروزه اصطلاح نمک گیرشدن و نان و نمک کسی را خوردن و در حق وی خیانت نورزیدن از همین باور سرچشمه گرفته است .
جشن آتش جشن شادی جشن نور
گاه آتش بازی و شام سرور
آتش زرتشت و نور ایزدی
پرتوی از بارگاه سرمدی
از اهورایی که شادی آفرید
در پناهش مهر و نیکی شد پدید . . .

  • نویسنده : رضا اسماعیل آزاد نوبیجاری