سواد رسانه ای موضوعی مهم و ضروری برای همه آحاد و اقشار است و فراگیری آن یعنی مجهز شدن به یکی از سوادهای جدید دنیا. چگونگی مواجهه با رسانه ها، چگونگی رمزگذاری پیام ها، چگونگی رمزگشایی از آنها، ورود به هنگام، سکوت به موقع و داشتن مهارت زیست در دنیای رسانه ای شده از ویژگی های مدیران و مسوولان دارای درک رسانه ای است.

جمله ای داریم که می گوید «درد را از هر طرف که بخوانی درد است». این جمله حکایت این روزهای ماست. بدون حاشیه رفتن می روم سر اصل مطلب. اصلی که مهم است اما از سوی برخی نه «اصل» محسوب می شود و نه «مهم» و از همینجاست که داستان شروع می شود.
طی سال های اخیر بارها و بارها درباره ضرورت فراگیری سواد رسانه ای از سوی مردم و عواقب کم سوادی رسانه ای آنها سخن گفته ایم و شنیده ایم که البته همگی در جای خود صحیح و قابل تامل هستند، اما آنچه هیچگاه به آن اشاره نشده ضرورت فراگیری سواد رسانه ای از سوی مسوولان و مدیران کشور و عواقب به مراتب فراگیرتر و غیرقابل جبران تر کم سوادی رسانه ای این قشر برای کشور و مردم است.
کم نیستند مدیرانی که شناختی از انواع رسانه و ملاحظات خاص هر کدام آنها ندارند و از سوی دیگر تنها به «متن» توجه دارند و چیزی از «زیرمتن» و «فرامتن» نمی دانند. آنها فقط می دانند رسانه در بزنگاه می تواند ابزاری برای پیشبرد امورشان باشد و از سایر ابعاد آن اطلاعی ندارند و در واقع ضرورتی نمی بینند داشته باشند. همین رویکرد است که باعث می شود اظهارنظرها، رفتارها و واکنش هایی داشته باشند که هزینه هایی را به کشور و مردم تحمیل می کند.
از سلفی نمایندگان با موگرینی تا نامه نماینده یک شهر درباره چرایی انتشار خبر تعرض به یک دختر افغانی، از اظهارات برخی مسوولان در خلال حوادث دی ماه تا تکذیب هایی که بعدها تایید می شوند، نامه نگاری ها، اظهارات متعدد و متناقض درباره یک موضوع خاص، شیوه نشستن، راه رفتن و دست دادن و …. همه و همه از مواردی است که در پاره ای موارد امنیت ملی، در برخی موارد آبروی ملی، در برخی موارد خشم ملی، گاهی مخدوش کردن امنیت روانی جامعه و گاها هم زمینه ساز شایعه پراکنی ها بوده است.
هر مقام مسوول و مدیری باید بداند یکی از نشانه های داشتن سواد رسانه ای، توجه به «متن»، «زیرمتن» و «فرامتن» است.
همه اطلاعات، تصاویر، جلوه های صوتی و… که ظاهر محصول رسانه ای را نشان می دهد، «متن» هستند. پیام های پنهان و غیرمستقیمی که تولیدکننده پیام با بهره گیریِ هدفمند از فنون اثرگذاری بر مخاطب استفاده می کند، «زیر متن» هستند و به بخش بالاتر از این دو که خارج از متن و درون پیام است و شامل اوضاع محیطی، فرهنگی و عوامل بیرونی حاکم بر درک و اثرگذاری پیام است و حتی گاهی مفهوم یا هدف هر پیام را به ضد آن چیزی که سازنده می خواهد تبدیل می کند، «فرامتن» می گویند.
بر این اساس ممکن است شما پیامی را در قالب سخنرانی، نطق پیش از دستور، نامه به شخص یا نهاد و …. تولید کنید که این می شود متن، شاید حتی توجه لازم و کافی به زیرمتن را نیز داشته باشید که البته گاها هم ندارید، اما آنجایی مساله کم سوادی رسانه ای خود را نشان می دهد که توجهی به «فرامتن» نمی شود و از اینجاست که هزینه سازی برای کشور، نظام و مردم صورت می گیرد.
از این دست حواشی که مدت ها اذهان عمومی را با خود درگیر کرده است و حتی سبب ساز هجمه بین المللی به کشور شده است، کم نداشته ایم و این مهم ضرورت فراگیری سواد رسانه ای از سوی مسوولان را چند برابر می کند. اساسا خوب است هر مسوول کنار خود مشاور سواد رسانه ای داشته باشد تا علاوه بر دریافت مشاوره درباره اینکه چه بگوید، مشاوره درباره اینکه چگونه بگوید، چه زمانی بگوید و از چه زاویه ای بگوید را نیز دریافت کند.
چه بسا طرح ها و اظهاراتی که دارای اهمیت و ارزش هستند اما بدون در نظر گرفتن فرامتن ها، تبدیل به ضد خودشان شده اند و این را تنها مدیری می تواند درک و رعایت کند که دارای سواد رسانه ای است.
مدیری که دارای سواد رسانه ای است به ‌سادگی در دام فرآیند عملیات روانی،‌ نفوذ، شایعه، تخریب و حتی تخریب‌های فنی و هکری،‌ اقدامات ضد‌فرهنگی و تهدیدات امنیتی و جاسوسی قرار نمی گیرد. مدیر دارای سواد رسانه ای، به رسانه به عنوان ابزار نمی نگرد بلکه رسانه را به مثابه جریان می پندارد.

مدیران دارای سواد رسانه ای در دنیا می دانند باید به سازنده پیام، روش ها و فنون جلب توجه مخاطب، چگونگی درک متفاوت پیام ها از سوی مخاطبان، حذف یا افزوده شدن ارزش ها و سبک های زندگی توسط پیام ها و ارسال کننده پیام ها توجه کنند. آنها به خوبی می دانند همۀ پیام های رسانه‌ای طرّاحی شده‌اند پس در دام آنها نمی افتند و از ورای مسائل، به آن می نگرند.
در عصر رسانه مدیری که دغدغه تاثیرات متعدد فضای رسانه ای شده روی مردم را دارد، لازم است خود نیز دارای سواد رسانه ای باشد. این روزها هیچ حرف و حرکتی از چشم رسانه ها دور نمی ماند، لازم است هم بدانید و هم با کارکردهای رسانه آشنا شوید و هم دانسته هایتان را به کار بگیرید.
سواد رسانه ای موضوعی مهم و ضروری برای همه آحاد و اقشار است و فراگیری آن یعنی مجهز شدن به یکی از سوادهای جدید دنیا. چگونگی مواجهه با رسانه ها، چگونگی رمزگذاری پیام ها، چگونگی رمزگشایی از آنها، ورود به هنگام، سکوت به موقع و داشتن مهارت زیست در دنیای رسانه ای شده از ویژگی های مدیران و مسوولان دارای درک رسانه ای است.
همانگونه که ویژگی های عصر دیجیتال با قبل، دارای تفاوت های قابل توجهی است، مدیران عصر دیجیتال نیز باید با گذشته تفاوت داشته باشند. با رویکرد سنتی نمی توان در عصر دیجیتال رفتار و برنامه ریزی رسانه ای داشت. داشتن سواد رسانه ای یعنی حرکت به سمت مدیر هوشمند شدن.
آموزش و افزایش سواد رسانه ای در عصر رسانه ضرورتی انکارناشدنی است.

معصومه نصیری ـ قائم مقام انجمن سواد رسانه ای ایران

  • نویسنده : معصومه نصیری